Kuyper wist zich wel raad met evolutie – zijn volgers niet. Onder deze titel verscheen een aantal jaren geleden een artikel in Trouw naar aanleiding van het proefschrift ‘Christelijke wetenschap’, waarin Ab Flipse beschrijft hoe gereformeerde en rooms-katholieke denkers tussen 1880 en 1940 zochten naar een christelijk antwoord op Darwins ideeën. Zijn geschiedschrijving wijkt soms sterk af van de verhalen die in orthodox-protestantse kringen de ronde doen.

Evolutie van de mens: de ontbrekende schakel ontbreekt nog steeds

Vooral Abraham Kuyper wordt volgens Flipse vaak verkeerd begrepen. De gereformeerde voorman, premier en oprichter van de VU, wilde de evolutieleer helemaal niet uit universiteiten verbannen. En in tegenstelling tot een groot deel van de latere orthodox-protestantse theologen, zag Kuyper de evolutietheorie helemaal niet als onverenigbaar met het scheppingsverhaal uit Genesis. Ook Gijsbert van den Brink is van mening dat Kuyper de evolutietheorie niet afwees. Beiden denken dit te kunnen gronden op een redevoering die A. Kuyper hield bij de opening van het academisch jaar in 1899 en waarvan de inhoud volledig werd getoonzet door de evolutietheorie.

Als theïstisch evolutionisten zoals Flipse en Van den Brink een dergelijke opinie hebben, dan is het beste wat men kan doen, niet deze heren vanwege hun titulatuur te volgen, maar zelf ook de tekst ter hand te nemen. De tekst is in het Nederlands geschreven en via een website van de VU vrij in te zien, dus voor iemand die het Nederlands beheerst zijn er geen belemmeringen. Welnu, als dat gedaan wordt, dan leest men iets wat diametraal staat op datgene wat theïstisch evolutionisten opdissen. In zijn redevoering in 1899 toont Kuyper zich een zeer groot tegenstander van de evolutietheorie. De bewoordingen die hij daarbij gebruikt, zijn zo expliciet afwijzend, als je in hedendaagse creationistische literatuur niet vaak aantreft. Hoe het dan zit met de vermeende acceptatie van A. Kuyper ten opzichte van de evolutietheorie, hebben drs. Van Delden en drs. Benjamin een aantal jaren geleden uitgebreid in een aantal artikelen bij Logos Instituut uitgelegd. Ondanks dat wordt in recente publicaties toch het onterechte beeld weer van stal gehaald, dat de redevoering van Kuyper zo kan worden gelezen, dat hij wezenlijk niet zo veel moeite had met de evolutietheorie.

Wellicht is het tijd om een aantal citaten op een rijtje te zetten die afkomstig zijn uit die redevoering ‘Evolutie’ uit 1899.
Abraham Kuyper aan het woord:

“Onze negentiende eeuw sterft weg onder de hypnose van het Evolutie-dogma.”
“Meer nog, de nawerking van de aloude Christelijke denkmacht ging in de intelligentie onzer eeuw spoorslags achteruit, en het is met name de hypnose van het Evolutie-dogma, die hieraan schuld heeft.”
“Het Evolutiedogma trad op met de pretentie, van door zijn monistische mechaniek heel den kosmos, en alle levensproces in dien kosmos, tot in zijn eersten oorsprong te verklaren. Het beginsel door de aanhangers der Evolutie beleden is absoluut.”
“Maar dank zij het Evolutie-dogma zijn ook zij thans in het bezit gekomen van een alomvattend stelsel, van een uit één beginsel afgeleide wereld- en levensbeschouwing. Ook zij hebben thans op hun beurt een gronddogma, en hangen aan dat dogma met een door niets te schokken geloof.”
“Immers, bestraald door den glans van het Evolutie-dogma, staan onze tegenstanders thans voor geenenkele dier vragen meer verlegen, en dwepend met hun nieuwe vondste zien de meesten hunner zelfs meelijdend, zoo niet laatdunkend neer op wie nog aan het oude gronddogma der Christenheid vasthoudt, en bij het geloof der vaderen in Hem die den hemel en de aarde schiep, zweert.”
“De Evolutie-leer zet door haar stuggle for life veeleer tot deze machtsusurpatie aan.”
“Zijn (Nietsche) “Uebermensch” is niets dan de lijnrechte consequentie, die van de Moneren tot de Protisten, van de Protisten tot de voleinde Kerncel, en van deze phylogenetisch tot plant en dier en mensch opklimt; maar die dan ook juist deswege, bij den nu nog zoo lagen mensch niet staan kan blijven, maar het proces doorzettend, dank zij nieuwe struggle for life van dien lagen mensch tot den “Uebermensch”, en straks tot nóg hooger wezensvorm moet doordringen.”
“En waar, naar de Evolutie-leer wil, hierbij geen hooger doel teleologisch leiden mag, noch organische wet mag meespreken, maar de aanstoot voor alle levensbeweging uit bloot chemische werkingen opkomt, kan het niet anders, of het bezit van stoffelijke macht moet ten slotte den doorslag geven, en in den zin van de personen, van de groepen van personen, en van staten, alle hooger leven ondergeschikt maken aan het verwerven van wat in dien materieelen kamp de kans op overwinning verhoogt.”
“En de antithese tusschen de Christelijke religie en de Evolutie-leer ligt volstrekt niet alleen in de beweerde opkomst van den mensch uit den Chimpansee, maar veel principiëeler in de beide heel het leven beheerschende vragen: Vooreerst of de sterkere zich over het zwakkere te ontfermen heeft, of wel het zwakkere niet maar mag maar moet verpletteren. En voorts in die andere vraag naar soort of individu, die in de korte tegenstelling van de Selectie der Evolutie met de Electie der Schrift haar scherpste uitdrukking vindt.”
“Niet ernstig genoeg kan dan ook al wie in Christus zijn verwerkelijkt Ideaal aanbidt, gewaarschuwd worden, om tegen elk boeleeren met de Evolutie op zijn hoede te zijn. Over de klove, die tusschen het dogma der Triniteit en het pseudodogma der Evolutie gaapt, valt geen brug te slaan. Christelijke religie en Evolutie-leer zijn twee over en weer elkaar uitsluitende systemata. Antipoden tusschen welke noch zoen noch vergelijk denkbaar is.”
“Maar de Evolutie-leer ontziet, spaart niets,”
“Het Evolutie-dogma dringt niet slechts tot de diepste kern der dingen door, maar graaft nog ónder het diepste levensbeginsel, om met argus-oog te bespieden, of er niet nog een indruksel van dat diepste beginsel in den bodem der dingen overbleef, ten einde ook deze ingedrukte moet onkenbaar te maken.”
“Is de Evolutie-leer waar, dan is logen al wat de menschheid zich dusver voorgesteld, gepeinsd, gezonnen en geloofd heeft.”
“En ook, behaalt de Evolutie-leer, hoe onwaar ook in haar monistisch en mechanisch drijven, de overwinning, dan zijn de dagen der consciëntievrijheid, der verdraagzaamheid en der dulding geteld, en moet het weer, als in Nero’s dagen, tot een niets ontziende, gewelddadige vervolging van al wat Christelijk heet, komen.”
“Beide is daarom onzerzijds even argeloos als kortzichtig, zoowel het ignoreeren van, als het boeleeren met de Evolutie. En predikers zoowel als schrijvers, die zichzelven een wetenschappelijk brevet wanen uit te reiken, door in hun predikatiën en geschriften zekere dosis Evolutie met hun Christelijke belijdenis te vermengen, klagen voor den kenner om strijd zichzelven aan van onvergeeflijke naïveteit of karakterlooze lafheid.”
“En als men nog telkens stuit op mannen, die op het breede veld der natuur Evolutionist, maar op ethisch gebied Stoïcijn willen wezen, dan heeft men met niet anders te doen dan met geestelijke amphibiën, wien zelfs het besef van hun innerlijke tegenstrijdigheid ontgaat.”
“Alleen maar de kennis dier ontsluierde feiten en het Evolutie-dogma, dat er valschelijk uit gedistilleerd werd, mogen daarom nog niet vereenzelvigd worden. De empirie en de daarop gebouwde theorie zijn ook hier scherp te onderscheiden.”
“De evolutieleer heeft geen mindere strekking, dan om den kosmos streng monistisch te begrijpen door in wat anorganisch is de verklaring te zoeken van alle organisch leven.”
“Een waakzaamheid te meer noodig, waar men van de overzijde niet ongeneigd is, de daadzaken zelve niet alleen te constateeren, maar ook philosophisch te construeeren.”
“En dat heet dan Logica! Een petitio principii die haar wedergade zoekt!”
“Van daar haar gezworen vijandschap tegen elke onderstelling van een vooraf gesteld doel, waarheen de organische ontwikkeling, hetzij door een haar inwonend principe, hetzij door een Goddelijke acht, van buiten op haar inwerkende, zou gedreven worden.”
“Onze theorie zoekt alle verschijnselen in de organische natuur onder hetzelfde gezichtspunt te brengen, als de daadzaken der anorganische natuur, en als zij dat doel niet volkomen bereikt, zoo heeft ze tot niets gediend, dan tot het maken van veel opschudding in de denkwereld.”
“„Das Ende der Darwinistischen Herrschaft” is niet ver meer.”
“dat het monistisch mechanisme der geheele Evolutie-leer in haar Archilleshiel er doodelijk door is getroffen.”
“op dat feit der overerving breekt haar monistisch-mechanisme als een zeepbel.”
“En hoe bitter dit bankroet aan onze Evolutionisten valt, merkt ge nooit beter, dan als ge Dr. Haeckel, in zijn opwinding, roemen hoort.”
“Sterker nog, niet alleen ontbreekt het bewijs, dat het zóó liep, maar zelf als hypothese, dat het zoo zijn kon, heeft de Evolutieleer fiasco gemaakt.”
“Daar staan we niet meer voor een theorie, noch voor een hypothese, maar voor een wezenlijk Evolutie- dogma. Een dogma dat ik daarom als pseudodogma brandmerkte, omdat de autoriteit die het dogma stellen kan, op wetenschappelijk erf ten eenenmale ontbreekt.”
“Het Aesthetisch schoone is daarom voor de Evolutieleer een zoo gevaarlijke klip in de branding, omdat ze het nut als uitsluitend Selectie-motief geen oogenblik los kan laten, zonder haar mechanische wereldverklaring prijs te geven.”
“De mensch is op elk gegeven oogenblik niets dan het product van in- en uitwendige omstandigheden. Van zonde of schuld kan niet anders dan in zijn dolende voorstelling sprake zijn, en de eenige prikkel die hem spontaan en duurzaam drijft, is de lust.”
“Van een voortbestaan der ziel na den dood, kan dus, wijl ze elk zelfstandig bestaan derft, nimmer sprake wezen.”
“Zoo ontrooft dus de Evolutie aan de Ethiek niet minder dan haar geheele subject.”
“Een op zichzelf staande geest is voor de Evolutieleer een Widersinn. Dus moet ze het bestaan van engelen, moet ze het bestaan der ziel, maar zoo dan ook het bestaan van een God principieel loochenen en bestrijden.”
“Een onafhankelijk van de stoffelijke wereld bestaand geestelijk Wezen is voor de Evolutieleer de dood.”
“Laat men eerlijk zijn, den moed zijner overtuiging bezitten, en er rond voor uitkomen, dat de Evolutie niet slechts atheïstisch, maar anti-theistisch is, en op alle religie als menschelijk zelfbedrog den ban legt.”
“Zelfs het recht om van een „Geest van het Ware en Goede en Schoone” te spreken, is op de lippen van den Evolutionist ontrouw aan eigen stelsel.”
“De mensch is en blijft geschapen naar den beelde Gods, en niet de aard van het dier heeft ons menschelijk wezen bepaald, maar omgekeerd is, paradigmatisch, geheel de lagere kosmos bepaald door de centrale positie van den mensch.”
“(…) de Evolutie-theorie van de twee voor alle wezenlijke Religie onmisbare termen: God en mensch, het object vernietigt, en het subject ontzielt, (…)”
“Aarzeling is hier verraad aan eigen overtuiging. De Evolutie is een nieuw uitgedacht stelsel, een nieuw geijkte leer, een nieuw gevormd dogma, een nieuw opgekomen geloof, dat zich, heel ons leven omvattend en beheerschend, regelrecht tegen het Christelijk geloof overstelt, en niet dan op den puinhoop van onze Christelijke Belijdenis zijn tempel stichten kan.”
“We moeten er ons niet tegen verdedigen, maar het aanvallen. De handboeken, waarin het sloop, moeten terzijde gelegd, en aan geen onderwijzer, die het leert, mogen we onze kinderen toevertrouwen. Het moet als de doodelijke bacterie, die alle geestelijke leven vernielen komt, microscopisch nagespeurd en uit elke plek van het weefsel onzes levens worden geweerd.”
“Tegenover de besteklooze mechaniek der Evolutie stellen wij het geloof in dat Eeuwig Wezen, dat „alle ding gewerkt heeft en nog werkt naar den raad zijns willens”.”
“Thans achtte ik het mijn roeping, tegen het nog doodelijker gevaar dat in de Evolutie schuilt, mijn stem te verheffen: IK GELOOF IN GOD ALMACHTIG, SCHEPPER DES HEMELS EN DER AARDE.”

LEUK ARTIKEL?
Bent u blij met dit artikel? Het onderhoud en de ontwikkeling van deze website vragen financiële offers. Zou u ons willen steunen met een maandelijkse bijdrage? Dat kan door ons donatieformulier in te vullen of een bijdrage over te schrijven naar NL53 INGB000 7655373 t.n.v. Logos Instituut. Logos Instituut is een ANBI-stichting en dat wil zeggen dat uw gift fiscaal aftrekbaar is.

Written by

Kuyper wist zich wel raad met evolutie – zijn volgers niet. Onder deze titel verscheen een aantal jaren geleden een artikel in Trouw naar aanleiding van het proefschrift ‘Christelijke wetenschap’, waarin Ab Flipse beschrijft hoe gereformeerde en rooms-katholieke denkers tussen 1880 en 1940 zochten naar een christelijk antwoord op Darwins ideeën.

...
Read more