Steeds vaker gaan wetenschappers ervan uit dat ‘het zijn’ van de mens teruggebracht kan worden tot de werking van het brein. Ze maken dan geen verschil tussen ziel en hersenen. De ziel is dan een illusie die voortkomt uit de hersenen. Tegen deze visie, die ‘neuraal determinisme’ heet, valt veel in te brengen.

Als je denkt dat de handelingen van mensen uitsluitend tot stand komen door reflexen in de hersenen, hang je het neuraal determinisme aan. Je gaat ervan uit dat, hoewel je zelf denkt beslissingen te nemen, het brein dit allang (en helemaal zelfstandig) voor je heeft gedaan. Je handelingen zouden daardoor niet of nauwelijks door jezelf zijn te beïnvloeden. Je gedraagt je dus omdat je niet anders kunt. Als dat waar is, zou het betekenen dat een vrije wil niet bestaat. Eén van de vragen die het neuraal determinisme dan ook oproept, is: als je niets aan je daden kunt doen, is het dan reëel om ervoor gestraft te worden wanneer je een wet overtreedt?

‘Rare’ rechtspraak

Op het Xnoizz Flevo Festival, dat van 16 tot en met 19 augustus 2013 plaatsvond in Bussloo, werd hierover nagedacht. Dr. Michiel van der Wolf (Recht en Psychologie) gaf tijdens een bijeenkomst aan dat de huidige rechtspraak een beetje ‘raar’ is wanneer je uitgaat van het neuraal determinisme. Het rechtstelsel gaat immers uit van straffen die vanuit een bepaalde wil (en dus bewust) zijn verricht. In de uitzonderlijke gevallen waarin dat niet het geval is, wordt de wetsovertreder (deels) ontoerekeningsvatbaar verklaard en volgt een ander soort straf.
Volgens het neuraal determinisme zou echter niemand toerekeningsvatbaar zijn. Het gedrag komt immers helemaal voort uit de hersenen; je kunt er zelf niets aan doen. Als je die lijn doortrekt, is een voor de hand liggende conclusie dat iemand ook niets of nauwelijks leert van een straf.
De praktijk is echter anders. Van der Wolf geeft aan dat de (tbs-)straffen bij personen die niet toerekeningsvatbaar effectiever blijken dan de (gevangenis)straf die mensen opgelegd krijgen die wel toerekeningsvatbaar zijn. Na tbs overtreedt 17% van de personen opnieuw de wet, na een gevangenisstraf is dit 50%. Je kunt hieruit opmaken dat gedrag te sturen is wanneer er voor een passende behandeling wordt gekozen.

Meer dan het brein

Ook volgens emeritus-hoogleraar Herman van Praag (Psychiatrie) is het ‘zijn’ van de mens meer dan alleen maar datgene wat de hersenen doen. „Er is sprake van een geest die in het brein huist en zorgt voor onze eigenheid, identiteit en zelfheid.” Hij is het dan ook niet eens met de stelling dat je gedrag alleen veroorzaakt wordt door je genetica en ontwikkelingen tijdens de zwangerschap, of kort daarna. Van Praag gebruikt een eenvoudig voorbeeld om te laten zien dat mensen leren en dat hun beslissingen te beïnvloeden zijn. „Wanneer op een bepaalde weg niet harder dan 50 mag worden gereden, maar er zijn nooit controles, dan ben je snel geneigd om te hard te rijden. Dit is ook zo wanneer je wel harder dan 50 mag rijden, maar de boete erg laag is. Als de boete voor iets te hard rijden erg hoog is – laten we zeggen: duizend euro – en er wordt regelmatig gecontroleerd, dan zal je het wel uit je hoofd laten om te hard rijden.” Van Praag geeft aan dat de pakkans en de strafzwaarte goede instrumenten zijn om het gedrag van burgers aan te passen. Dit is een sterke aanwijzing dat er wel degelijk iets als een vrije wil bestaat en dat de mens voor zijn gedrag verantwoordelijk is.

Hersenen én ziel

Christenen hoeven zich niet te verbazen als iemand zegt dat het neuraal determinisme niet klopt. Ook de Bijbel zegt dit. Al in Genesis 2 staat dat God de stoffelijke mens schiep (hersenen) en hem pas daarna een ziel gaf: En de HEERE God had den mens geformeerd uit het stof der aarde, en in zijn neusgaten geblazen den adem des levens; alzo werd de mens tot een levende ziel.

Dit artikel is met toestemming overgenomen van de website van Weet Magazine. Het originele artikel is hier te vinden.

LEUK ARTIKEL?
Bent u blij met dit artikel? Het onderhoud en de ontwikkeling van deze website vragen financiële offers. Zou u ons willen steunen met een maandelijkse bijdrage? Dat kan door ons donatieformulier in te vullen of een bijdrage over te schrijven naar NL53 INGB000 7655373 t.n.v. Logos Instituut. Logos Instituut is een ANBI-stichting en dat wil zeggen dat uw gift fiscaal aftrekbaar is.

Weet Magazine

Written by

Dit artikel is met toestemming overgenomen van Weet-Magazine. Regelmatig wisselen we artikelen uit met het tijdschrift Weet Magazine. Abonnee worden? Klik dan hier.

9 Comments

M.Nieuweboer

“Als je denkt dat de handelingen van mensen uitsluitend tot stand komen door reflexen in de hersenen, hang je het neuraal determinisme aan.”

Dat is nog maar de vraag, want het staat helemaal niet vast dat de processen (reflex is in dit verband een misplaatste term) in het brein oorzakelijk zijn. Waarschijnlijkheid is heel goed mogelijk en dat is non-deterministisch.

“Je gaat ervan uit dat, hoewel je zelf denkt beslissingen te nemen, het brein dit allang (en helemaal zelfstandig) voor je heeft gedaan.”

[Dit is een] valse tegenstelling. “Je” wordt bepaald door het brein. Als het brein beslissingen neemt ben jij het die dat doet.

“Je handelingen zouden daardoor niet of nauwelijks door jezelf zijn te beïnvloeden.”

Dit is [onjuist]. Geen brein, geen “je” en het brein (dus “je”) is heel goed in staat zichzelf te beïnvloeden.

“een voor de hand liggende conclusie dat iemand ook niets of nauwelijks leert van een straf.”

Al ben ik geen determinist – ik gok op waarschijnlijkheid – [is dit een] stropop. Neuraal determinisme sluit invloeden van buitenaf – zoals straf – beslist niet uit, integendeel.

“de stelling dat je gedrag alleen veroorzaakt wordt door je genetica en ontwikkelingen tijdens de zwangerschap, of kort daarna.”

Dat beweren deterministen dan ook niet. (…) De voorbeelden van Van Praag beargumenteren op geen enkele wijze een onstoffelijke ziel – ze zijn prima middels methodologisch naturalisme te beschrijven. Deze voorbeelden beargumenteren determinisme: pakkans en strafzwaarte veroorzaken menselijk gedrag. Tenslotte hoeft men geen dualist te zijn om vrije wil te accepteren. Ook dat is een valse tegenstelling, die de schrijver opmerkelijk genoeg met bepaalde atheisten gemeen heeft.

Reply
Rafael Benjamin

In het slot staat van dit – overigens goede – artikel: ‘Al in Genesis 2 staat dat God de stoffelijke mens schiep (hersenen) en hem pas daarna een ziel gaf: En de HEERE God had den mens (dus NIET: het menselijk lichaam’, R.B.!) geformeerd uit het stof der aarde, en in zijn neusgaten geblazen den adem des levens; alzo werd de mens tot een levende ziel.’

[Ik vind het] spijtig dat de reformatie niet doorgedrongen is tot reformatie van ook het mensbeeld, maar in [het onjuiste] Grieks-scholastisch denken is blijven hangen. Dat gold lange tijd ook voor mij. Maar in de Bijbel wordt de ziel gezien als de gehele mens, in zijn diepste wezen. Er is soms zelfs sprake in de Bijbel van ‘dode zielen’. God schiep dus uit het stof der aarde dode zielen. Die werden tot levende zielen doordat God er de levensadem in blies. Het is te vergelijken met een zeilbootje waarbij God de wind blaast in het zeil. De wind is ook geen deel van de boot. Ook zonder wind blijft het een boot, alleen geen varende. Het Joods-Bijbelse mensbeeld is integraal, kent geen dualistische gespletenheid. Het is niet zo dat na de aardse dood van het lichaam de immateriele ziel voortleeft als een onlichamelijke schim die ons van boven af in de gaten houdt, om later weer met het lichaam herenigd te worden. De complete mens sterft, om op de Jongste Dag weder op te staan om te worden geoordeeld. De christenen hebben tijdens hun aardse leven, dus nu, de belofte van God van eeuwig leven. Zij hebben dus niet nu al in werkelijkheid eeuwig leven. Maar omdat God Degene is die het heeft beloofd, is dat wel zo zeker, dat de christen mag zeggen dat hij, als gelovige, nu al eeuwig leven in een opstandingslichaam in een vernieuwde schepping heeft. Maar in belofte. We zeggen dan niet bagatelliserend ‘het is alleen maar een belofte’, want het is Gods belofte, dus een zekerheid.

Reply
Bart Klink

Het is geen ‘aanname’ van wetenschappers dat ons zijn teruggebracht kan worden tot de werking van het brein. Hier is zo veel evidentie voor dat het een goed gefundeerd paradigma is. Het is uitgebreid getoetst en heeft de toetsen doorstaan. Daarnaast is het een buitengewoon vruchtbaar paradigma. Dit is basiskennis die in elk handboek neurowetenschappen te lezen valt. Alles wijst erop dat ons geestelijk leven bestaat uit hersenactiviteit.

“Als je denkt dat de handelingen van mensen uitsluitend tot stand komen door reflexen in de hersenen”

Niemand denkt dit tegenwoordig nog. De hersenen bestaan uit een buitengewoon complex netwerk van 86 miljard zenuwcellen. Het gedrag van deze neuronale netwerken is veel complexer dan reflexen.

“Je gaat ervan uit dat, hoewel je zelf denkt beslissingen te nemen, het brein dit allang (en helemaal zelfstandig) voor je heeft gedaan.”

Deze zin is conceptueel verward. Het zelf dat beslissingen neemt, is al een construct van het brein. Je kunt het zelf dus niet loskoppelen van het brein.

Zelfs als het brein gedetermineerd is door haar interne werkingen in combinatie met het lichaam en de interactie met de buitenwereld – en hier lijkt het wel op – hebben we nog steeds controle over ons eigen gedrag. We kunnen handelen in overeenstemming met wat we willen (of niet), en dan handelen we uit vrije wil. Vrije wil en determinisme gaan dus samen. Filosofen noemen dat compatibilisme. Mensen die niet of verminderd controle hebben over hun gedrag en/of niet kunnen handelen zoals ze willen, zijn niet of verminderd toerekeningsvatbaar. Aan de rechtspraak hoeft dus niets te veranderen als het neuraal determinisme waar is, alleen het achterliggende begrip wordt anders.

Wat aangehaald wordt van Van Praag, bewijst geenszins dat de mens meer is dan zijn brein (in een lichaam met omgeving). De hersenen hebben uiteraard interactie met de omgeving en kunnen leren. We snappen steeds beter hoe dit fysiek werkt in het brein (neuroplasticiteit).

Reply
Hetty Dolman

“De praktijk is echter anders. Van der Wolf geeft aan dat de (tbs-)straffen bij personen die niet toerekeningsvatbaar effectiever blijken dan de (gevangenis)straf die mensen opgelegd krijgen die wel toerekeningsvatbaar zijn. Na tbs overtreedt 17% van de personen opnieuw de wet, na een gevangenisstraf is dit 50%. Je kunt hieruit opmaken dat gedrag te sturen is wanneer er voor een passende behandeling wordt gekozen.”

Dit geldt overigens ook voor veel dieren.

Reply
Eppie

Geachte Bart, het klinkt alsof je elk handboek neurowetenschappen ter hand genomen hebt. Natuurlijk is er sterke interactie en relatie tussen de werking van verschillende hersengebieden en gedragspatronen. De zin: ‘Alles wijst erop dat ons geestelijk leven bestaat uit hersenactiviteit.’ is een slag in de lucht. Als je het boek van Swaab ‘we zijn ons brein’ leest, kun je zien dat ‘wetenschappelijke’ resultaten niet verder komen dan dat geestelijk leven gepaard gaat met hersenactiviteit. ‘gepaard gaan met’ is iets anders dan ‘is hetzelfde als’.

Reply
Rinus Kiel

Als het is: “wij zijn ons brein”, dan is dus ook deze opvatting ontsproten aan het brein van een of andere wetenschapper, die daar zelf dus ook geen invloed op heeft kunnen uitoefenen. Vreemd is dat al die theorieën over hoe mensen zich gedragen en hoe dat komt, blijkbaar niet gelden voor degenen die dit soort wetenschap debiteren. Hoeven we ze dus [daarmee] niet serieus te nemen (als wij dat tenminste zelf kunnen!)?

Reply
Bart Klink

Beste Eppie, ik heb inderdaad meerdere van die handboeken gelezen omdat het onderdeel is van mijn vakgebied. Laat me uit twee veel gebruikte citeren. Bears et al. schrijven in hun 4e editie van ‘Neuroscience: exploring the brain’: “In neuroscience, there is no need to separate mind from brain; once we fully understand the individual and concerted actions of brain cells, we will understand our mental abilities. The organization of this book reflects this “neurophilosophy.” In het boek ‘Neurowetenschappen: een overzicht’ van Van Cranenburgh (veel gebruikt in Nederland) lezen we: “Het staat wel vast dat psychische processen (denken, voelen enzovoorts) hun biologische substraat hebben in de hersenen. […] het splitsen van somatische en psychische facetten van ons menszijn (dualisme) is in het geval van het zenuwstelsel volkomen misplaatst: deze basisaspecten komen juist in de hersenen bij elkaar, ons zenuwstelsel ‘slaat een hechte brug’ tussen psyche en lichaam. Biologische zijn lichaam en psyche nooit gescheiden geweest, of, met andere woorden: wij mensen hebben deze tweedeling verzonnen!” Zie ook de zeer uitgebreide uitleg van cognitiewetenschapper Julien Musolino in zijn boek ‘The Soul Fallacy’.

Ons geestelijk leven gaat niet alleen gepaard met hersenactiviteit, er is geen enkel bewijst dat het kan bestaan zonder hersenactiviteit (terwijl dit bewijs er makkelijk had kunnen zijn). Met de moderne beeldvormende technieken kunnen we prachtig in kaart brengen dat elke geestelijk verandering samenvalt met een verandering in het brein. Ook weten we uit experimenteel onderzoek dat een verandering in het brein leidt tot een verandering in onze psyche. Dit alles bij elkaar maakt dat het zeer aannemelijk is dat ‘the mind is what the brain does’. Het is dus verre van “een slag in de lucht” Zie verder het boek van Musolino of mijn eigen artikel hierover: http://deatheist.nl/downloads/StofZijtGij.pdf

Beste Rinus, u maakt dezelfde conceptuele fout als waar ik hierboven al op heb gewezen. Het zelf is een construct van het brein, dus het is on[juist] om te zeggen dat als iets aan iemands brein ontsproten is, hij daar zelf geen invloed op heeft.

Reply
Eppie

Beste Bart, het is prima dat deze handboeken aangeven dat de mens een psychosomatische eenheid is. Belangrijk voor een bewegingswetenschapper. Verder zien we de uitkomsten van de voorspellingen van Baers met belangstelling tegemoet. Overigens heeft Plantinga nog wel een leuke puzzel voor je op dit terrein, maar daar moet je DV nog een of twee weken op wachten.

Reply
Bart Klink

Beste Eppie, die voorspelling van Bears et al komen al uit in de honderden laboratoria en klinieken waarin neurowetenschappers degelijk met en aan deze kennis werken. Ik heb het nodige gelezen van wat Plantinga heeft geschreven op dit gebied, maar erg onder de indruk was ik niet. (…)

Reply

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

 tekens over