Op 6 juni 2009 werd in Nijkerk het mede door het ND georganiseerde congres gehouden ‘Darwin in de tuin van Eden, christenen in gesprek over schepping en evolutie’. Ethicus Theo Boer dacht dat de discussie aan de moraal voorbijging, maar kwam tot de ontdekking dat dat niet zo is.

the-creation-of-adam-436007_1280

“Ik heb daar mijn twijfels bij, al zijn die meer ingegeven door kennis van de complexiteit van DNA-structuren dan door mijn geloof. Immers, als God de wereld zó heeft geschapen kan ik het Hem moeilijk verbieden, net zoals iemand het Hem trouwens kan ontzeggen om met één ‘wilsact’ een kanten-klaar mens te maken. Je bent God met een hoofdletter of je bent het niet.”

De discussie over de vraag hoe letterlijk we het scheppingsverhaal moeten nemen, gaat voor een deel aan de ethiek voorbij. Althans, dat dacht ik. ‘Laten de dogmatici, godsdienstwijsgeren en natuurwetenschappers het maar samen oplossen en wij merken wel als ze eruit zijn.’ De christelijke ethiek zal er niet veel om veranderen: we hebben de tien geboden, de profeten, de bergrede en de brieven van de apostelen en die ethiek staat als een huis. Hebben ethici, met Barth als één van de aanvoerders, niet gezegd dat christelijke ethiek van boven komt, kritisch op alles wat er hier beneden gebeurt? Is christelijke ethiek niet, vrij naar Jesaja: ‘Wat geen oog heeft gezien en geen oor heeft gehoord’? Welnu, wie een dergelijke losse relatie tussen God en het natuurlijke aannemen, hebben in een tijd van wankelende opvattingen over de natuur en de schepping alleen maar voordeel. Of toch niet? Waarom eigenlijk die geroemde afstand tussen de natuur en de moraal? Neem een gebruikelijke veronderstelling van veel evolutionisten: ‘Complexe leefvormen zijn ontstaan dankzij selectieprocessen waarin het sterke overleefde en het zwakke het loodje legde.’ Stel je eens voor dat het inderdaad zo is gebeurd. Ik heb daar mijn twijfels bij, al zijn die meer ingegeven door kennis van de complexiteit van DNA-structuren dan door mijn geloof. Immers, als God de wereld zó heeft geschapen kan ik het Hem moeilijk verbieden, net zoals niemand het Hem trouwens kan ontzeggen om met één ‘wilsact’ een kanten-klaar mens te maken. Je bent God met een hoofdletter of je bent het niet.

Zijn manier

Nee, stel dat dit gewoonweg Zijn manier van scheppen was, en denk even door. Van elke duizend variaties van één soort ging er één door naar de volgende ronde. Hoeveel leed zit er dan intussen samengebald in miljoenen jaren evolutie? Leed van dieren, primaten, mensachtigen, mensen? Een concurrerende soort of een bedreigd exemplaar van de eigen soort werd opgegeten, weggejaagd, tot slaaf gemaakt, uitgeroeid, van de rots geduwd of op een ijsschots gezet. Parasieten, bacteriën en virussen decimeerden een populatie totdat er enkele exemplaren resistent genoeg waren – of niet en dan was dat ‘einde soort’, opgeruimd staat netjes. Overlevenden gingen in de slag met nieuwe vijanden, de kindersterfte was enorm – vandaar die miljarden spermacellen bij mannen en die zeven tot acht miljoen eicellen bij vrouwen. Zonder pijnbestrijding of kalmeringsmiddelen waren ziek zijn en doodgaan een bezoeking. Sommige soorten waren door onderlinge solidariteit in staat om nog beter te overleven; dat klinkt al een beetje naar christelijke ethiek. Maar ondertussen was dat een heel selectieve en voor sommigen wreed soort solidariteit.

Mestvaalt

Misthaufen_und_Kompost.wikipedia

“Het lijkt er bijna op dat de mensheid is te vergelijken met een prachtige bloem op een mestvaalt waarin goed en kwaad zich tot een vruchtbare humus hebben vermengd.”

Lijden, lijden, lijden. Het lijkt er bijna op dat de mensheid is te vergelijken met een prachtige bloem op een mestvaalt waarin goed en kwaad zich tot een vruchtbare humus hebben vermengd. Wij gaan ervan uit dat elk exemplaar van de menselijke soort een bijna absoluut recht op leven en welzijn heeft. Dat is wat zowel een christelijke ethiek als zijn seculiere collega’s (het humanisme, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens) nog altijd eendrachtig doen. Het zwakke wordt verzorgd in plaats van verstoten, ontwikkelde culturen helpen hun concurrenten zich te ontwikkelen in plaats van ze te lijf te gaan, homoseksuele relaties – waar zonder hulp van derden geen nakomelingen uit voortkomen – krijgen vergelijkbare status als heteroseksuele, subfertiele (deels onvruchtbare) mensen krijgen ivf en geven daarmee hun subfertiliteit aan hun kinderen door, mensen met een handicap, met een familietraditie van drankmisbruik of onverbeterlijke criminelen mogen net zo goed ouders worden als sterke en gezonde slimmeriken dat mogen. Alles, sterk en zwak, aangepast of onaangepast, slim of dom, het hoort erbij. Er zijn goede redenen om aan te nemen dat die moraal zijn vanzelfsprekende plaats mede dankt aan de doorbraak van het christendom. En dat opereerde weer mede vanuit de overtuiging dat een humane moraal een terugverwijzing was naar een goede schepping zonder zonde. Maar als evolutie écht Gods manier was om te scheppen, zitten we met het volgende probleem: hoe weten we dat de evolutie al is voltooid? En wat als zou blijken dat onze humane moraal een proces van verdere evolutie in de weg staat?

Moeilijker

Evolutionistische theïsten hebben het hier overigens moeilijker dan aanhangers van Intelligent Design: deze laatsten gaan immers nog uit van een doelbewust Goddelijk scheppen, desnoods met gebruikmaking van evolutie, maar wel zonder de veelal blinde en botte mechanismen die die evolutie tot zo’n moreel affront maken. Nu evolutiedenken binnen de kerken een steeds voornamere plaats inneemt, en ook christenen zichzelf steeds meer zien als resultaten van een proces van ontwikkeling dat eerder wreed is te noemen dan barmhartig, wordt de vraag prangender met welk recht we enkele van de centrale mechanismen uit de evolutie eigenlijk niet zouden overnemen in plaats van ze te verwerpen. Ik zou op die vraag nog wel enkele antwoorden weten te bedenken, maar huiver bij de gedachte dat die niet overtuigen.

Dit artikel is met toestemming van de auteur overgenomen uit het Nederlands Dagblad. De volledige bronvermelding luidt: Boer, T.A., 2009, Waarom die geroemde afstand tussen natuur en de moraal?, Nederlands Dagblad 65 (17108): 7.

LEUK ARTIKEL?
Bent u blij met dit artikel? Het onderhoud en de ontwikkeling van deze website vragen financiële offers. Zou u ons willen steunen met een maandelijkse bijdrage? Dat kan door ons donatieformulier in te vullen of een bijdrage over te schrijven naar NL53 INGB000 7655373 t.n.v. Logos Instituut. Logos Instituut is een ANBI-stichting en dat wil zeggen dat uw gift fiscaal aftrekbaar is.

Written by

Prof. dr. T.A. Boer is bijzonder hoogleraar op de Lindeboom Leerstoel Ethiek van de Zorg, gevestigd aan de Theologische Universiteit te Kampen (TUK).

10 Comments

Hetty Dolman

Ik kan enorm genieten van de natuur om ons heen. De ecosystemen, de voedselketens, het is allemaal natuur. Hoe fantastisch dieren zijn aangepast aan hun omgeving. Ik ben er erg aan gehecht om dit alles aan God toe te schrijven en niet aan het kwaad. Ik weet ook niet goed hoe dit alles opgevat wordt het creationisme: heeft het kwaad alle leed geschapen? Hoe kan dat dan? Er is toch maar één Schepper? Heeft het kwaad alle roofdieren geschapen? Kan iemand me daar een antwoord op geven?

Reply
peter b

Allereerst moeten we ons afvragen wat zonde is waardoor het kwaad in de wereld kwam.

Wat is zonde? Als ik het goed heb begrepen tijdens de Duitse bijbelstudie die ik ooit volgde, dan is het woord dat wij met “zonde” hebben vertaald beter te vertalen met “Zielverfehlung”. In het Nederlands zouden we dat kunnen vertalen als “het doel missen”. Welk doel hebben we gemist? Het doel was: voor altijd in aanwezigheid van de Schepper en in harmonie leven. Dit is het paradijs, zoals in Genesis beschreven. Dat hebben we gemist.

In het paradijs waren goed en kwaad waren ongedefinieerde begrippen, want er bestond geen kwaad en dus ook geen goed, want zonder kwaad bestaat de tegenpool niet. De eerste mensen, zo kunnen we opmaken uit Genesis, wilden het verschil was tussen goed en kwaad leren kennen, en daarvoor bestond maar een methode, namelijk dat God zich terugtrekt uit de hof van Eden. Alleen door de dood kan men goed en kwaad leren onderscheiden. De dood is een conditio sine qua non om überhaupt kennis te vergaren over goed en kwaad.

Alle informatie die tot doodgaan leidt was reeds in het genoom van alle schepselen aanwezig, want God had een vrije wil geschapen en wist als omnisciente en omnipresente Geest a priori, dus al voor de Schepping, waar dat heen zou leiden. We herkennen het als mutaties (genetische entropie / ongecontroleerde TE-activiteit). Als verre nazaten van het eerste mensenpaar weten we nu ook waar het heen leidt. We zien het in de natuur, in de maatschappij en overal om ons heen. Alleen in een gevallen wereld kan men goed en kwaad van elkaar leren scheiden. Vandaar al die ellende.

Eppie

Beste Hetty, inderdaad heeft het kwaad (de zonde) alle leed verwekt. Hoe dat kan, weet geen mens. God is de Bron van alle Goed. Het kwaad, snijdt de band tussen schepping en Schepper (in een bepaald opzicht) door. Aangezien de schepping bedoeld is om een sterke relatie met God te hebben brengt het verbreken van die band leed met zich mee. (Maar ik ben geen theoloog)
De zondeval heeft in mijn optie bepaalde dieren tot rovende dieren = roofdieren gemaakt. Natuurlijk weet ik niet hoe. Ik weet ook niet hoe die dieren voor die tijd dan leefden etc. Schepping en zondeval zijn dan ook singuliere gebeurtenissen. Hoef je niet te kunnen verklaren. Op dit moment maken roofdieren deel uit van een heel ecosysteem waarbij ze een belangrijke regulerende rol spelen. We denken dat de tijdsperiode voor de zondeval kort geweest is. In zo’n korte periode was geen regulatie van de populatie door predatie nodig en waren roofdieren dus overbodig.

Reply
Andre

Vraag is of er daadwerkelijk geleden is voor de zondeval. Zeker gingen er dieren dood, maar wellicht heeft God gedaan wat wij hopen: voorkomen dat er dieren hebben moeten lijden door hun bewustzijn zodanig te beschermen dat er niet geleden werd ondanks de dood die er was.

Als het evolutieproces ons denken over moraal beïnvloed, dan toch ook (vanuit creationistisch perspectief) dat het God zelf is die in het Genesis verhaal (Gen 3:20) blijkbaar een dier heeft gedood om de vellen aan Adam en Eva te kunnen geven.

Reply
Eppie

Beste Andre. Ik ga er vanuit dat je reageert vanuit een theïstisch evolutionaire visie. Dan is het edel om te hopen dat de hogere dieren niet geleden hebben voordat de mens de grote fout beging. Echter, biologisch gezien lijkt het me moeilijk te onderbouwen. Pijnsensatie is een ingewikkeld gereguleerd proces waarbij allerlei stimulerende, regulerende en inhiberende neuronen een rol spelen op verschillende niveau’s zowel perifeer, als in het ruggenmerg als verder in het centrale zenuwstelsel. Nu zou het idee kunnen postvatten dat deze systemen voor de zondeval (binnen een evolutionair denkkader) zo maximaal hebben gewerkt, dat er geen pijn geleden zou zijn terwijl er wel dood was, bijvoorbeeld door endorfinerelease. Echter, als het pijndempende systeem maximaal zou werken, dan is het hele pijnsysteem op dat moment ook niet functioneel en kan het zijn noxe ontwijkende invloed ook niet uitoefenen. Pijn en lijden hebben in de evolutie een belangrijke functie. Immers, als er geen gewaarwording en negatieve waardering van pijn is, is er geen aversieve reactie. Een prooidier die geen negatieve associatie heeft met een roofdier is ten dode opgeschreven (ietwat gechargeerd gesteld). Een prachtig voorbeeld hiervan vormen muizen die door een toxoplasma-infectie die de hersenfunctie aantast minder angst kennen voor katten en zo een makkelijker prooi vormen. Lijden maakt mijns inziens wezenlijk deel uit van survival of the fittest. En dit is in mijn ogen echt niet te combineren met een schepping die tov is. Ik begrijp niet helemaal je opmerking over de dierenvellen die God aan Adam en Eva gaf. De dieren waar deze vellen van afkomstig zijn zouden een natuurlijke dood kunnen zijn gestorven. De eerste slachtoffers.

Hetty Dolman

Beste Eppie,
Bedenk wel dat het voor veel mensen moeilijk is om te geloven dat er allerlei kruipende dieren werden geschapen zoals wormen en kevers, zonder dat een olifant daarop ging staan. Bedenk ook dat het heel menselijk is om wél verklaringen te zoeken. En dat het dus zeer begrijpelijk is om de scheppingsverhalen niet letterlijk op te vatten. En op de stelling dat God de bron is van alle goed, (en geen kwaad) valt m.i. theologisch ook wel wat in te brengen. (Jesaja 45:7)

“We denken dat de tijdsperiode voor de zondeval kort geweest is. In zo’n korte periode was geen regulatie van de populatie door predatie nodig en waren roofdieren dus overbodig.”

Impliceer je daarmee niet dat een goede schepping op de lange duur niet kon bestaan?

Reply
Eppie

Beste Hetty, ik zie je punt en ik ken de neiging om verklaringen te zoeken. Ik zou niet weten hoe de goede schepping op een lange duur zou hebben bestaan. Als ik daarover ga filosoferen, dan verval ik in de extrapolaties die ik de evolutionisten verwijt. Ik weet ook niet (precies) hoe de goede schepping er biologisch precies uitgezien heeft. Dan luister ik naar de Bijbel. De zondeval is iets met zulke geweldige implicaties, dat als we er met natuurlijk ogen langs proberen terug te kijken het risico zeer groot is dat we totaal de verkeerde conclusies trekken, naar mijn idee. C.S. Lewis suggereert in zijn boeken dat de voortplanting en de behoeften van mensen, dieren en planten veel gereguleerder zouden zijn geweest bij verlenging van de “staat der rechtheid”, dus toen alles nog goed was, dan nu het geval is. Hartelijke groeten,

Ed Vaessen

“Alleen door de dood kan men goed en kwaad leren onderscheiden.”

Dus lang voor Christus stierf aan het kruis was God al eens gestorven?

Reply
Hetty Dolman

Beste Eppie.
In genesis 1 staat dat de mens vruchtbaar moet zijn en de aarde moeten vullen. “Gereguleerd” is [m.i.] al vergaande speculatie.
Nogmaals: “Olifanten kunnen niet uitkijken waar ze lopen, zodat ze geen kevers doodtrappen”. Mensen kunnen dat ook niet. Sprinkhanen, mieren. Termieten…. We kunnen erop gaan staan. Zeker giraffen en neushoorns. De schepping zoals wij die kennen, dus met olifanten en mieren, kan niet zonder de dood.

“Echter, biologisch gezien lijkt het me moeilijk te onderbouwen.”
Weet je, een Schepping uit het niets is niet biologisch, noch geologisch te onderbouwen. Het is zelfs onbiologisch. Pas geschapen bomen kunnen geen jaarringen hebben, en dus zijn het onbiologische bomen. Als Adam niet door celdeling is ontstaan is dat niet biologisch. Zo simpel is het.

Biologisch bestond de dood wel. Bij planten. En de grens tussen wat plant en dier is, is biologisch gezien niet duidelijk. Bij een schepping 6000 jaar geleden, was er geen sprake van biologie.

“De dieren waar deze vellen van afkomstig zijn zouden een natuurlijke dood kunnen zijn gestorven. De eerste slachtoffers.”
En God heeft ze gevild en de huiden te drogen gehangen? Weer geen biologie.

Reply
Eppie

Beste Hetty, ik lees je reactie maar vind het moeilijk om er op in te gaan. Ik zie in je betoog geen concrete tegenargumenten tegen hetgeen ik te berde breng. Ik heb de indruk dat je iets impliciet probeert te zeggen maar de boodschap is mij niet duidelijk.
Bijvoorbeeld de zin: “Pas geschapen bomen kunnen geen jaarringen hebben, en dus zijn het onbiologische bomen.” is voor mij onbegrijpelijk. 1) Waarom zou een pasgeschapen boom geen ringen kunnen hebben die we nu jaarringen noemen? 2) Waarom is een boom zonder jaarringen onbiologisch? Er bestaan veel bomen zonder jaarringen. 3) Wat bedoel je met het woord onbiologisch? Bedoel je daarmee levenloos of dood? Een andere keus is er volgens mij niet. De opmerking over de jaarringen bij bomen doet me denken aan de discussies die we als kinderen hadden; of Adam en Eva wel of geen navel hadden. Een navel, denk ik niet. Jaarringen bij bomen, denk ik wel. Blijft speculatie.

Ik probeer te zeggen dat de biologie voor de zondeval naar mijn mening een ander karakter had dan de hedendaagse biologie waar dood en verderf noodzakelijk zijn voor een juist evenwicht. Een mening waarvoor ik denk grond te vinden in het Woord van God. Ik weet niet of er voor de zondeval torretjes doodgetrapt zijn door olifanten. Daarvan zei ik: ik zie je punt. Over “dood” valt nog heel wat te discussiëren, zelfs als we de geestelijke betekenis buiten beschouwing laten. Het verschil tussen celdood (apoptose vs. necrose) bacteriedood, plantendood, dood van “lagere” dieren zonder vermogen tot lijden (torretjes) en van “hogere” dieren zoals zoogdieren. Vooral bij dat laatste spitst het probleem van de theïstische evolutie zich toe. Hartelijke groeten,

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

 tekens over