What’s in a name? that which we call a rose
By any other name would smell as sweet[.]

1

Deze beroemde woorden uit het toneelstuk Romeo and Juliet van William Shakespeare geven aan dat het er niet om gaat welke naam iets draagt, maar wat het daadwerkelijk is. Toch denken veel mensen in veel verschillende gevallen daar anders over. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van het woord ‘evolutionisme’ door creationisten. Veel personen die bedoeld worden als creationisten het over ‘evolutionisten’ hebben, vinden het een verkeerde term. In een anonieme feedbackbrief op TalkOrigins staat het als volgt verwoord:

One thing that disturbs me is the use of the word “Evolutionist”. It sounds like evolution is a faith or belief, when it really is a natural process that scientists have worked hard to understand. I prefer to say “I understand evolution” rather than “I believe in evolution”. It is similar to saying “I understand photosynthesis” or “I understand gravity”, or “I understand the process of decay”.2

Of, zoals RationalWiki het kort en krachtig verwoordt:

The term evolutionism (…) is an anti-science label by creationists and intelligent design proponents which implies that belief in “macroevolution” (…) is a secular religion.3

Ook in het Nederlandstalige gebied op het internet zijn er soms discussies over de precieze betekenis van de woorden ‘evolutionist’ en ‘geloven’. Recent nog schreef Eelco van Kampen op de blog van René Fransen dat het dom was om het woord ‘evolutionist’ te gebruiken – omdat ze niet bestaan – en om te zeggen dat wetenschappers in een theorie geloven.4 Van Kampen is hierin zeker niet de enige.

In dit artikel wil ik ingaan op de precieze betekenissen van de woorden ‘evolutionisme’ en ‘geloven’, om daarna te beoordelen of het gerechtvaardigd is ze te gebruiken in het schepping/evolutiedebat.

Evolutionisme

Het grootste probleem met het woord ‘evolutionisme’ is de suffix: ‘-isme’. Volgens critici van het woord zou het er wijzen dat de evolutietheorie wordt gezien als een religie of levensbeschouwing. Volgens anderen is dat het wat de gebruikers van het woord je willen doen geloven.5 Wat dat laatste betreft: inderdaad zijn er creationisten die het woord ‘evolutionisme’ gebruiken om te benadrukken dat het een geloof is.6 Maar voordat ik daar verder op in ga, wil ik eerst de vraag beantwoorden of een ‘-isme’ noodzakelijk een levensbeschouwing is.

De lijst van ‘-ismen’ is enorm en divers.7 Er zijn ‘-ismen’ die slaan op je gedrag (vandalisme, activisme, nudisme), op je eigenschappen (autisme, egeocentrisme), op woordgroepen (neologisme, anglicisme, archaïsme) op religies (calvinisme, boeddhisme, occultisme), op kunststomingen (kubisme, classicisme) en op politieke (marxisme, kapitalisme, racisme) en filosofische (empiricisme, existentialisme, platonisme) stromingen. Ik pretendeer niet hier een volledig overzicht gegeven te hebben, maar het laat wel zien dat de toepassing van ‘-isme’ heel breed is en verder gaat dan alleen religie en levensbeschouwing. ‘Maar’, zullen critici zeggen, ‘evolutionisme is ook zeker geen eigenschap, woordgroep of kunststroming! Het is het geloof – daarover later meer – in een wetenschappelijke theorie.’ Prima, maar ook daarvoor worden ‘-ismen’ gebruikt. Het heliocentrisme is de overtuiging dat de aarde rond de zon draait, of je het nou gelooft omdat het op Wikipedia staat of omdat je na wetenschappelijk onderzoek tot die conclusie bent gekomen. In de achttiende en negentiende eeuw was er de discussie tussen het neptunisme en het plutonisme, twee geologische theorieën. In diezelfde tijd was er ook de discussie tussen het catastrofisme en het uniformitarianisme (ook wel ‘uniformitarisme’), ook in de geologie. Op het gebied van de evolutietheorie is er naast het darwinisme bijvoorbeeld ook het lamarckisme. Kortom, er zijn wel degelijk ‘-ismen’ die slaan op stromingen binnen de wetenschap.

‘Maar,’ is misschien de volgende reactie, ‘dat is het nu precies: stromingen! Die ‘-ismen’ in de wetenschap worden gebruikt als er in de wetenschap ergens discussie over is: als een deel van de wetenschappers heliocentrist is en een deel geocentrist of een deel plutonist en een ander deel neptunist. Creationisten willen met het gebruik van ‘evolutionisme’ de indruk wekken alsof er een discussie bestaat over de vraag of de evolutietheorie waar is, maar dat is niet zo.’ In zekere zin heeft een criticus daarin gelijk. Er is binnen de wetenschappelijke wereld absoluut geen discussie over of de evolutietheorie waar is, net zo min als er discussie bestaat over de vraag of zwaartekracht bestaat. Het zou dan ook onterecht zijn als creationisten dat wilden pretenderen. Het gaat echter om de context waarin de term ‘evolutionisme’ wordt gebruikt, namelijk het schepping/evolutiedebat.

Laat ik dat proberen te verduidelijken met een voorbeeld. Ik geloof dat de aarde bolvormig is, maar zie mezelf niet als ‘geoglobist’. Echter, als ik in discussie treed met iemand die gelooft dat de aarde plat is – laten we hem een ‘geodiscist’ noemen – dan ben ik tegenover hem een geoglobist.
‘-Ismen’ ontstaan op het moment dat zij nodig zijn om de twee kanten in een debat te omschrijven. Als er debat bestaat over de positie van de aarde in het heelal, dan worden de twee kampen benoemd als ‘heliocentrisme’ en ‘geocentrisme’. Als er een debat ontstaat over de vorm van de aarde, kunnen de beide kanten omschreven worden als ‘geoglobisme’ en ‘geodiscisme’. Als er een debat is over de juistheid van de evolutietheorie, dan is het gerechtvaardigd om beide kanten te omschrijven als ‘creationisme’ en ‘evolutionisme’. Of het ene nu algemeen geaccepteerd is door wetenschappers en het andere vaak wordt gezien als een pseudowetenschap, in het debat zijn het elkaars tegenpolen. En dat debat bestaat echt, zij het niet op universiteiten. Als er personen zijn die geloven dat de evolutietheorie juist is en deelnemen aan het schepping/evolutiedebat, dan zijn zij de evolutionisten. Voor hen mag de evolutietheorie net zo irrelevant zijn voor hun levensbeschouwing als het creationisme of het geoglobisme dat zijn voor mijn levensbeschouwing, in het debat zijn zij de evolutionisten.

Ik geef toe dat de functie van het woord ‘evolutionisme’ enigszins onduidelijk is geworden doordat sommige creationisten het gebruiken in één rij met racisme, marxisme en dergelijke. Hierbij gebruiken zij het woord ‘evolutionisme’ om de evolutietheorie in een kwaad daglicht te stellen. Echter, zolang een persoon duidelijk aangeeft wat hij of zij bedoelt met het woord ‘evolutionisme’ lijkt het mij geen probleem om dit woord te gebruiken. Vanuit theïstisch evolutionistische hoek wordt het woord ‘evolutionisme’ vaak gebruikt als de term voor een atheïstische levensvisie die vergelijkbaar is met het sciëntisme of het naturalisme. Ook een prima gebruik van het woord, zolang je het maar goed definieert.

Geloven

Dan is er nog een woord waar veel over gestruikeld wordt. Het gaat dan om het woord ‘geloven’. Ook hier wordt het verwijt gemaakt dat dit woord bedoeld is om te doen alsof de evolutietheorie slechts een religieus-filosofisch concept is waarvoor geen bewijs is, maar waarin je moet geloven. Een dergelijk idee bij het woord ‘geloven’ doet echter tekort aan de vele betekenissen die het kan hebben. In het dagelijks gebruik kent het woord ‘geloven’ heel veel betekenissen en zo ook in het woordenboek.8 Er is geen enkele reden om te denken dat het woord ‘geloven’ iets te maken heeft met het ontbreken van bewijs of met een bepaalde zekerheid waarmee een overtuiging wordt aangehangen. De zin ‘ik geloof in de evolutietheorie’ vervangen door ‘ik begrijp de evolutietheorie’ (zoals in het citaat hierboven) verandert natuurlijk de betekenis van wat je wilt zeggen. Ik begrijp de evolutietheorie ook, en vele creationisten met mij. En als je dat niet wilt geloven: een evolutionist kan het creationisme heel goed begrijpen, maar gelooft er niet in. ‘Ik accepteer de evolutietheorie’ is een betere vervanging, maar mist volgens de officiële betekenis van het woord de connotatie dat het op basis van argumenten gebeurt – iets wat juist verweten werd aan degenen die het woord ‘geloven’ gebruiken! Met ‘accepteren’ ben je dus niets opgeschoten. Een andere tegenwerping is dat een wetenschapper overal aan moet twijfelen en dus niet ‘gelooft’ in bepaalde theorieën. Het woord ‘geloven’ impliceert echter ook geen honderd procent zeker zijn van iets. Ik geloof dat God bestaat, maar ben ik daar honderd procent zeker van? Zeker niet.

Samenvatting

Samengevat kunnen we het volgende over het woord ‘evolutionisme’ concluderen:
– Het woord ‘evolutionisme’ is een aanduiding voor de stroming binnen het schepping/evolutiedebat die uitgaat van de juistheid van de evolutietheorie.
– Over het woord ‘geloven’ kunnen we concluderen dat dit niets zegt over de aan- of afwezigheid van bewijs of over het religieuze karakter van datgene waar je in gelooft. Het is dus prima toepasbaar op wetenschappelijke theorieën.

Ik krijg soms ook het idee dat evolutionisten dit punt gebruiken als een soort debattruc, om een punt te scoren op hun tegenstander (“jij gebruikt de verkeerde term! Je weet niet eens waar je het over hebt”) of om de aandacht van het daadwerkelijke onderwerp af te leiden. Maar dat kan ik fout hebben natuurlijk. Ik wil weer terug naar het citaat van Shakespeare. Als je de overtuiging hebt dat de evolutietheorie zo overtuigend is dat deze vrijwel onder de term ‘feit’ geschaard kan worden, wat verandert er dan aan je overtuiging als iemand dit ‘evolutionisme’ noemt? ‘Dat wat wij “de acceptatie van de evolutietheorie” noemen, zou met iedere andere naam (‘evolutionisme’, bijvoorbeeld) even zoet ruiken.’

Voetnoten

  1. Shakespeare, Romeo and Juliet, 2.2.
  2. http://www.talkorigins.org/origins/feedback/apr06.html#r52.
  3. https://rationalwiki.org/wiki/Evolutionism#cite_note-R52-1.
  4. http://www.sterrenstof.info/vijf-minder-geslaagde-punten-van-kritiek-op-evolutie/comment-page-1/#comment-279641.
  5. https://evolution-outreach.springeropen.com/articles/10.1007/s12052-008-0111-2.
  6. https://answersingenesis.org/theory-of-evolution/evolutionism-is-there-such-a-word/.
  7. https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_-ismen.
  8. http://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/geloof#.WqrVSR3OXcs.

LEUK ARTIKEL?
Bent u blij met dit artikel? Het onderhoud en de ontwikkeling van deze website vragen financiële offers. Zou u ons willen steunen met een maandelijkse bijdrage? Dat kan door ons donatieformulier in te vullen of een bijdrage over te schrijven naar NL53 INGB000 7655373 t.n.v. Logos Instituut. Logos Instituut is een ANBI-stichting en dat wil zeggen dat uw gift fiscaal aftrekbaar is.

Written by

What’s in a name? that which we call a rose
By any other name would smell as sweet[.]

Deze beroemde woorden uit het toneelstuk Romeo and Juliet van William Shakespeare geven aan dat het er niet om gaat welke naam iets draagt,

...
Read more